نباشند ، آن هم طلبى صادق و توأم با تلاش ، به آن هدف عالى ماورائى نمىرسند . 27 . در زمينهء موعود اسلام مسائلى هست كه همهء آنها بايد مورد توجه قرار گيرد : الف . اينكه موعود اسلام در درجهء اول يك ايده ( 1 ) و يك فكر و يك مرحلهء خاص از زندگى بشر است و لازم است دربارهء مشخصات آن از نظر اجتماعى بحث شود كه مثلًا آيا يك فكر و آرزوى مرتجعانه و كهنه پرستانه است ، يعنى آرزوى بازگشت و رجعت جامعه به عقب است - كه غالباً بلكه هميشه در جامعه گروهى هستند كهنه پرست كه توجهشان هميشه به گذشته است - و ناشى از نارضايى از پيشرفتهاى زندگى كه نمونهء آن را غالباً در نسلهاى كهنه و عقب مانده مىبينيم كه گذشته در نظر آنها ايده آل است . و يا يك آرزوى كاهلانه است نظير آنچه در مشروطيت گروهى از مردم به اين صورت تبليغ شدند كه مشروطه يعنى آنكه صبح به صبح نان سنگك و كباب فرد اعلى به در خانهء همه كس مىبرند . و يا يك فكر مثلًا انتقام جويانه و ناشى از عقده هاى بيمارگونه است و مشخصات انتقام جويانه نسبت به فرد يا قومى در كار است و بس . تقى با نقى كينه دارد و آرزو دارد در دولت مهدى انتقام خود را در موضوع پول ، مقام ، عشق بگيرد . مهدى ظهور مىكند تا عقده هاى متراكم را بگشايد و كينه هاى انباشته شده را تسلى بخشد و سينه هاى مملو از غيظ را شفا دهد . و يا يك آرزوى قومى و ملى و نژادى و ناسيوناليستى است در برخوردهاى اقوام و ملل كه يك ملت آرزوى برترى دارد و چون عملًا به آن نمىرسد ، به صورت يك آرزوى دور در آينده متجلى مىشود ( 2 ) و از همين قبيل است آرزوى يك خانوادهء خاص ، آنچنان كه كسروى گفته است . و يا فكرى است برتر از اين تصورات كودكانه فكرى است بر اساس يك

--> ( 1 ) ر . ك : شمارهء 29 ( 2 ) رجوع شود به ديباچه اى بر رهبرى و كتاب انتظار ، مذهب اعتراض